Hendrick Anthonisz. Wissel

Mooi nieuws van het Stadsarchief Amsterdam. “Het archief van de Amsterdamse Wisselbank (1609-1820) is bij Unesco voorgedragen als ‘Memory of the World'. Het gaat om 636 grootboeken uit de periode 1609-1820 die samen een halve kilometer planklengte beslaan. Het streven is ze allemaal te laten restaureren en digitaliseren.” 

Anneke Wissel van Gorcum

In het midden van de 16^de eeuw woonde Anthonie Wissel met minstens drie zonen, Hendrick, Jan en Marten, in Gorinchem. Mogelijk had hij ook een dochter Anneke. En wat je ook van hun levensloop vindt, ambitie was hen niet vreemd en geld had een grote aantrekkingskracht.

Anneke Wissel was weduwe toen Hendrick Velthuijsen van Deventer, muntmeester van de Groninger Ommelanden, zich in 1583 in Gorinchem vestigde. Hij werd aangesteld bij de Gorcumse Munt voor een periode van tien jaar en het stadsbestuur gaf hem toestemming om munt te slaan voor Don Antonio. Deze verdreven Portugese koning was getrouwd met prinses Emilia van Nassau, dochter van Willem van Oranje en Anna van Saksen en halfzus van prins Maurits. Vanaf 1584 mocht Velthuijsen in Gorinchem ook de munt slaan voor de Ommelanden van Groningen. Anneke Wissel trouwde hem en samen breidden zij de zaken uit. Maria van Brimeu, prinses van Chimey en gravin van Megen, besloot van de Munt gebruik te maken en ook een afgezant uit Engeland kwam een kijkje nemen. Helaas was valsmunterij ook een praktijk die door hen beoefend werd. Aan de eerlijkheid van Hendrick Velthuijsen werd getwijfeld en toen Anneke, als zijn weduwe, het stokje overnam, werd er nog meer geknoeid. Zij overleed in 1585 en werd opgevolgd door Adriaan van Meerlant, die heel wat beter bekend stond. Toen ook deze al snel overleed werd Hendrick Craeyvanger de nieuwe muntmeester. Craeyvanger maakte het zo bont met het vervalsen van geld en het in omloop brengen daarvan dat de Staten-Generaal in 1587 een proces voerden tegen de Gorcumse muntmeester. Naar aanleiding hiervan besloot het stadsbestuur van Gorinchem de Munt te sluiten. Hendrick Craeyvanger kreeg een baan aangeboden als muntmeester in het Gelderse Culemborg en liet Gorinchem achter zich maar niet zijn contacten met de familie Wissel en dan met name met Hendrick

Hendrick Anthoniszn Wissel

Hendrick Anthoniszn Wissel was in 1580 naar Amsterdam vertrokken en daar in 1582 getrouwd met Lysbeth Aryaen Jacobsdr van Kerkwijck  uit ’s-Hertogenbosch. Hendrick werd 11 juni 1584 poorter van Amsterdam[i].

Als poorter had hij meer rechten binnen de stad en kon hij zijn eigen handel opzetten, lid worden van een gilde en kreeg vrijstelling van tolbetaling binnen Holland en enkele gebieden daarbuiten. Ook kon hij in aanmerking komen voor een bestuurlijke functie. Hendrick was een van de eerste mannen die bekend stonden als kruidenier, een heel nieuw beroep. Hij handelde in allerlei geïmporteerde artikelen zoals kruiden en specerijen, zuidvruchten, rijst, allerlei verfsoorten, kleurstoffen, tabak, suiker, wierook en oliën. Wonend aan het Damrak, dat toen een levendige haven was, lagen de schepen die deze handel aanvoerden, letterlijk voor zijn deur. Dat de zaken goed gingen blijkt uit de frequente verhuizingen in de eerste tien jaar naar een steeds groter pand. Als laatste pand in Amsterdam kocht hij 28 april 1592 een pand aan het Damrak (nu nr. 50) waar hij ten teken van zijn handel een gaper aan de muur hing.[i] Het pand staat recht tegenover de Beurs van Berlage.

In 1589 was ook zijn broer Jan poorter van Amsterdam geworden en woonde aanvankelijk op het zelfde adres als Hendrick. Ook hij was kruidenier en getrouwd met Jacomijntje Fransdr van Casteren wier vader kruidenier in ’s-Hertogenbosch en later in Gorinchem was. Waarschijnlijk nam Jan langzaam maar zeker de kruidenierszaken van zijn broer Hendrick over.

Amsterdam was “the place to be”. De stad werd overspoeld door rijke handelaren en families uit de zuidelijke Nederlanden die op de vlucht waren voor de Spanjaarden. De ondernemerslust was groot, het geld rolde. Maar niet al het geld was wat het leek. In 1587 bleek dat Hendrick Craeyvanger betrokken was bij het zenden van valse Gorcumse munten naar Amsterdam. Hoewel Hendrik Wissels naam niet in verband met vals geld gebracht wordt, schuurt het wel als zijn zakenpartner, Pieter van der Haghen, een belangrijke financier van de Nederlandse overzeese expansie, in een later stadium wordt gearresteerd wegens verspreiden van vals geld dat geslagen en rechtstreeks aan hem geleverd werd door Hendrick Craeyvanger. Ook duikt vals Zweeds geld op, geslagen door Craeyvanger, bij een koopman genaamd Simon van de Kerckhoven. Is het toeval dat Melchior van de Kerckhove ook een zakenpartner van Hendrick Wissel is? [ii] Zowel Craeyvanger als Van der Haghen belanden in de gevangenis en krijgen na enige tijd gratie. Hendrick Craeyvanger wordt verbannen uit Amsterdam en mogelijk is Van der Haghen dit lot ook beschoren. Hierna vestigde hij zich in Rotterdam.

Als poorter had hij meer rechten binnen de stad en kon hij zijn eigen handel opzetten, lid worden van een gilde en kreeg vrijstelling van tolbetaling binnen Holland en enkele gebieden daarbuiten. Ook kon hij in aanmerking komen voor een bestuurlijke functie. Hendrick was een van de eerste mannen die bekend stonden als kruidenier, een heel nieuw beroep. Hij handelde in allerlei geïmporteerde artikelen zoals kruiden en specerijen, zuidvruchten, rijst, allerlei verfsoorten, kleurstoffen, tabak, suiker, wierook en oliën. Wonend aan het Damrak, dat toen een levendige haven was, lagen de schepen die deze handel aanvoerden, letterlijk voor zijn deur. Dat de zaken goed gingen blijkt uit de frequente verhuizingen in de eerste tien jaar naar een steeds groter pand. Als laatste pand in Amsterdam kocht hij 28 april 1592 een pand aan het Damrak (nu nr. 50) waar hij ten teken van zijn handel een gaper aan de muur hing.[i] Het pand staat recht tegenover de Beurs van Berlage.

In 1589 was ook zijn broer Jan poorter van Amsterdam geworden en woonde aanvankelijk op het zelfde adres als Hendrick. Ook hij was kruidenier en getrouwd met Jacomijntje Fransdr van Casteren wier vader kruidenier in ’s-Hertogenbosch en later in Gorinchem was. Waarschijnlijk nam Jan langzaam maar zeker de kruidenierszaken van zijn broer Hendrick over.

Amsterdam was “the place to be”. De stad werd overspoeld door rijke handelaren en families uit de zuidelijke Nederlanden die op de vlucht waren voor de Spanjaarden. De ondernemerslust was groot, het geld rolde. Maar niet al het geld was wat het leek. In 1587 bleek dat Hendrick Craeyvanger betrokken was bij het zenden van valse Gorcumse munten naar Amsterdam. Hoewel Hendrik Wissels naam niet in verband met vals geld gebracht wordt, schuurt het wel als zijn zakenpartner, Pieter van der Haghen, een belangrijke financier van de Nederlandse overzeese expansie, in een later stadium wordt gearresteerd wegens verspreiden van vals geld dat geslagen en rechtstreeks aan hem geleverd werd door Hendrick Craeyvanger. Ook duikt vals Zweeds geld op, geslagen door Craeyvanger, bij een koopman genaamd Simon van de Kerckhoven. Is het toeval dat Melchior van de Kerckhove ook een zakenpartner van Hendrick Wissel is? [ii] Zowel Craeyvanger als Van der Haghen belanden in de gevangenis en krijgen na enige tijd gratie. Hendrick Craeyvanger wordt verbannen uit Amsterdam en mogelijk is Van der Haghen dit lot ook beschoren. Hierna vestigde hij zich in Rotterdam.

Hendrick dacht groot. Want naast kruidenierswaren wilde Wissel in bankierszaken. Hij richtte in augustus 1593 een verzoek aan de Staten-Generaal met het verzoek om een Compagnie van Wisselbanken op te mogen richten, die zich met internationale financieringen zou bezig houden [i]. Hij twijfelde er niet aan dat hij goedkeuring op zijn plannen zou krijgen en had vast een passend onderkomen in Den Haag gevonden. Dat werd een huis aan het Noordeinde. Het huis stond op de nominatie om het paleis van Louise de Coligny te worden maar de Staten-Generaal twijfelden te lang waardoor Hendrick Wissel het op 3 september 1592 had gekocht van Mr. Jacob Weitsen. Hij wilde daar zijn Compagnie van Wisselbanken vestigen en het als “oppercomptoirmeester” zelf gaan bewonen. Hij spaarde kosten nog moeite om het pand nog meer aanzien te geven en liet een witmarmeren voorpoort plaatsen. Maar het octrooi voor de wisselbank werd hem nooit verleend en hij kon uiteindelijk de koopsom niet voldoen. Wissel moest in 1594 voor dringende zaken naar Brabant, waar hij in Brussel en Antwerpen contact had met de landvoogd van de koning van Spanje. Deze contacten werden in Holland beschouwd als landverraad en dat maakte het voor Wissel onmogelijk om terug te keren naar Den Haag. Tijdens zijn afwezigheid werd de koop vernietigd en konden de Staten van Holland het alsnog op 11 januari 1595 kopen voor fl  14.900,00. Het huis staat sindsdien bekend als paleis Noordeinde. Zijn huis in Amsterdam had hij in januari 1593 bij Pieter van der Haghen en Hans Merchijs als onderpand gegeven voor een krediet van 9.600 gulden. Het geld zou binnen een jaar afgelost worden en anders werd het eigendom van de twee kredietverstrekkers voor een bedrag van 14.000 gulden en zo geschiedde. Door de verkoop van het pand moest Jan Wissel met zijn gezin ook een ander onderkomen zoeken. Aanvankelijk ging hij in de Kalverstraat wonen waar hij weer de gaper aan de muur bevestigde. Later verhuisde hij naar het Rokin op het hoekje van de Spaerpotsteeg. Daar zou de gaper meer dan 150 jaar aan de muur zitten en de naam van de steeg veranderd zijn in de Gapersteeg.